Pieter Verhoeve over refozuil in midlifecrisis: Vernieuwing is geen verraad, maar moed

Er waart onrust in de reformatorische gelederen. Er is sprake van toenemende spanningen in en tussen kerken, instituten als refoscholen en de SGP liggen onder vuur en velen zijn bezorgd over de kabinetsformatie, nu de onderwijsvrijheid steeds meer onder druk staat. ”Bewaart de gereformeerde gezindte het pand nog?” kopte het RD afgelopen zaterdag.

Wanneer er onrust heerst, grijpen crisisspecialisten vaak naar de BOB-methode: Beeldvorming, Oordeelsvorming, Besluitvorming. Dit model is ook toepasbaar op de reformatorische gemeenschap, die de afgelopen decennia een eigen ecosysteem heeft opgebouwd en nu zichtbaar in beweging is.

Beeldvorming

Drie stemmen uit de reformatorische wereld vroeg ik reflectie: een gepensioneerde schooldirecteur, een predikant en een moeder. Zij vertegenwoordigen de klassieke driestar van gezin, school en kerk. Ik stelde hun de vraag: Waarom is er zoveel deining in de refokring?

Gert Bergacker schetste me talloze discussies over uiterlijke kenmerken: „Zoals over kledingregels – lange broeken voor meisjes blijven taboe, terwijl korte rokjes populair zijn. De strijd over Bijbelvertalingen splijt: welke Statenvertaling-variant zal in 2027 dan wel worden geaccepteerd? Mediagebruik blijft gevoelig; in 1982 waren dia’s op een Veluwse school nog verboden. Toelatingsgesprekken met ouders konden ongemakkelijk zijn; afwijkende meningen over televisie, doopvisie of kleding konden leiden tot afwijzing.”

Het patriarchale (mannelijke) leiderschapsmodel in de reformatorische wereld is dominant

De predikant, ds. C. Harinck, inmiddels 92 jaar, voegt een diepere laag toe. „Je ziet in de leiding dat men krampachtig alles bij het oude wil houden. Opvattingen van bepaalde predikanten van vroeger ziet men als het wapen tegen verval. Terwijl kerkmensen hunkeren naar een persoonlijke boodschap vanuit de Schrift. Jongeren bestuderen de puriteinen en missen dezelfde warmte in de prediking. Christus en Dien gekruisigd is het geheim”, zegt hij.

Moeders zijn belangrijk. Zachte krachten kunnen winnen in het eind. Gerjanne van Lagen stelde eerder haar observaties op schrift in deze krant. Zij ziet dat mensen in haar (online)omgeving „kerkmuurmoe, regeltjesmoe, hokjesmoe zijn. Van GerGem tot PKN spat de ruziemoeheid me tegemoet.” Haar oproep: „Houd de kern warm in plaats van de randen scherp.”

Ondertussen dreigt een nieuwe kerkscheuring in de Christelijke Gereformeerde Kerken. Als dat gebeurt, is het denkbaar dat verdriet doorwerkt tot in het derde en vierde geslacht.

Er is stelligheid voldoende in de achterban. Met als gevolg regelmatig pastorale pijn onder gelijklievenden die zich afvragen of ze er wel bij horen. Slachtoffers van grensoverschrijdend gedrag duiken te vaak onder, uit angst voor afwijzing. Politici stemmen vaker mee met onverdraagzaam-rechtse moties. Duizenden jongeren verlieten de kerk van hun jeugd, niet zelden zonder erkenning van hun geloofsbeleving of vragen.

Oordeelsvorming

De reformatorische zuil lijkt in een ”midlifecrisis”. Deze, betwiste, term is bekend geworden door de psychoanalyticus Elliot Jacques. Hij beschrijft dat veel mensen tussen de 40 en 65 jaar oud opnieuw zoeken naar identiteit. Voor de zuil is het een leerzame metafoor: na vijftig jaar institutionele opbouw is er vandaag sprake van desoriëntatie en interne nervositeit.

Historisch gezien ontstond de reformatorische zuil pas in de jaren zestig en zeventig, juist toen andere zuilen afbrokkelden. Het RD is 54 jaar oud, de Gomarusschool in Gorinchem vierde dit jaar het 50-jarig jubileum en de Sara Nevius als voorganger van het Hoornbeeck begon in 1982. In het licht van de wereldgeschiedenis en de wereldkerk is de reformatorische gezindte een kleine smalstroom in een oude, brede delta.

Het is tegenwind die een vlieger doet stijgen

Langzaam groeide een eigen ecosysteem: scholen, kledingzaken die zich specialiseerden in ”huisgenotenconsumentisme”, bejaardenhuizen in eigen sfeer en beheer (Rehoboth in Goes, 1966), reisorganisaties (Daniëlkampen vanaf 1962, Amicitia in 1968), vakbond RMU (opgericht in 1983), gezinsbeurs Wegwijs (1984) en sinds 2005 een Reformatorische Omroep. Menno de Bruyne knipoogde naar een uitspraak van Goethe toen hij zei dat „alles in de reformatorische wereld ook gebeurt – maar dan vijftig jaar later”.

Besluitvorming

Net als anderen kunnen Biblebelters in barre tijden in de reflex schieten van vluchten, bevriezen of vechten. Dat is weinig effectief. Slachtofferschap –de meerderheid wil ons weg hebben– helpt evenmin. De geschiedenis leert dat deugden als moed en hoop krachtiger en wervender zijn in spannende dagen. Het is tegenwind die een vlieger doet stijgen.

Dat vraagt om een beweging van uiterlijk vertoon naar innerlijk vuur, van groepsdruk naar intrinsieke motivatie en persoonlijke Godsvreze. „Waar de Geest is, is vrijheid” (2 Korinthe 3:17). Bovendien: Nederland is gevrijwaard van fysieke oorlog, de rechtsstaat functioneert en er is ruimte voor tal van levensbeschouwingen. Dat vraagt om dankbaarheid, liefde, blijdschap, vrede en geduld, om taal die voorzichtig is als slangen en oprecht als duiven.

In Amerika kwam eind 2019 een bestseller uit van David Brooks, in ons taalgebied uitgegeven onder de titel ”De Tweede Berg”. Volgens dit leerzame boek komt een mens in een zoektocht naar een zinvol leven na een fase van zelfgerichtheid (”de eerste berg”) zichzelf tegen. Een scheiding, een ontslag of overspannenheid brengt tot een reset. In het dal erna volgt een klimtocht die bestaat uit verdiepte naastenliefde, het koesteren van familie en de herontdekking van spiritualiteit (”de tweede berg”).

Dit zou niet alleen voor de enkeling, maar ook voor de reformatorische subcultuur een wenkend perspectief kunnen zijn. Biedt anno Domini 2025 niet de kans om voorbij de belangenbehartiging van de eigen achterban samen te zoeken naar mogelijkheden om de hele samenleving te dienen?

Iedere zondag is het weer Pasen. Vernieuwing is scheppingskracht

Doorgeven

Traditie betekent oorspronkelijk doorgeven (”tradere”). Het oude koesteren en enthousiast overbrengen naar de nieuwe generatie van morgen is een handeling. Vernieuwing is geen verraad, maar moed. Traditie is een vorm van democratie, vond G.K. Chesterton. Blijven werken aan draagvlak van onderop dus. Niet met de houding van een cipier, maar die van een gids (naar W. Somerset Maugham).

Daarom drie adviezen:

1. Verbreed het leiderschap

Het patriarchale (mannelijke) leiderschapsmodel in de reformatorische wereld is dominant. Zo bevestigde de SGP recent opnieuw het beginsel dat het regeerambt de vrouw niet toekomt. Het standpunt schendt helaas de Grondwet. Hoe kun je artikel 23 hooghouden en tegelijkertijd artikel 3 (”Alle Nederlanders zijn op gelijke voet in openbare dienst benoembaar”) en artikel 4 (”Iedere Nederlander kan verkozen worden”) niet volledig erkennen?

2. Herontdek het mentale erfgoed

„Haast je naar de bronnen waaruit je zelf dronk”, schreef Erasmus al. De Schrift, de Vroege Kerk, de piëtistische traditie, de oudvaders, filosofen, de muziek: ze bieden zoveel ademruimte voor de ziel. Het denken van Jeruzalem (Jodendom, Christus), Rome (het recht) en Athene (het logisch denken) bracht al zoveel beschaving. Een renaissance grijpt terug, verfrist en kijkt vooruit.

3. Stimuleer warme gemeenschapszin

Voorbij het kille individualisme van deze eeuw vragen mensen van vandaag om aandacht dichtbij. Er is bij reformatorische christenen zoveel geld, talent en organisatiekracht. Zet het in voor de lichtkring van de lokale gemeenschap, vooral in de heggen en steggen. Een voedselbank voor behoeftigen, een soepbus voor daklozen of een fietsenwerkplaats voor asielzoekers: Psalm 82 in praktijk gebracht. „Participerend vreemdelingschap”, zou ds. C. Harinck zeggen. En dat begint thuis en lokaal.

Scheppingskracht

De natuur leert: na iedere herfst komt ooit weer de lente. Sterker nog: iedere zondag is het weer Pasen. Vernieuwing is scheppingskracht. Angst en vrees brengen niet verder. „God heeft ons niet gegeven een geest van vreesachtigheid, maar van kracht, liefde en gematigdheid” (2 Timotheüs 1:7).

In de Bijbel gaat het vaak over woestijnen. In Openbaring 17 voor het laatst. Als gevaarlijke plek vol kwade machten. Zelfs daar kun je wonen. Mensen dienen. God dienen. Vertrekken als het moet. Ook woestijnen kunnen bloeien als een roos.

De auteur is burgemeester van Gouda. Dit artikel is een samenvatting van een lezing die de auteur hield op 20 november tijdens de alv van de ROV, een vereniging van christenouders, in het Hoornbeeck College te Goes.